Onderzoek

De val en opkomst van de cheetah

  • door Anne Schmidt-Küntzel October 13, 2026
De val en opkomst van de cheetah

Op een willekeurige dag liggen er in mijn laboratorium onder andere uitwerpselen van een cheetah van een boerderij in Namibië, bloed van een in beslag genomen welp in Somaliland en haarknipsels van een bijtwond van vee in een gemeenschappelijk natuurgebied. Elk monster is afkomstig uit een ander onderdeel van het werk van CCF en samen geven ze ons een compleet beeld van de uitdagingen waar de cheetah voor staat en hoe deze in het wild gered kan worden.

Jarenlang telden we minder dan 7,500 cheeta's in ongeveer 9% van hun historische leefgebied. Dat aantal is nu gedaald tot minder dan 7,000. De cheetapopulatie neemt af in hun hele verspreidingsgebied als gevolg van habitatverlies, afname van prooidieren, conflicten tussen mens en dier en de illegale handel in huisdieren. Tegelijkertijd krijgen we, dankzij genetisch onderzoek, cameravalonderzoek en samenwerking met lokale gemeenschappen in gebieden die voorheen nooit systematisch werden bestudeerd, een nauwkeuriger beeld van hoeveel er al verloren is gegaan. Hetzelfde onderzoek dat de afname documenteert, levert ook de instrumenten voor herstel op.

Ik heb het genetisch laboratorium van CCF in Otjiwarongo, Namibië, opgezet en leid het al meer dan twintig jaar. Het is het enige in-situ genetisch laboratorium in een eerstelijns natuurbeschermingscentrum in Afrika. We werken samen met universiteiten en onderzoekers van over de hele wereld en delen onze monsters en toegang tot het laboratorium om de wetenschappelijke impact van de gegevens die we verzamelen te maximaliseren en een zo breed mogelijk publiek te bereiken. Bijna elk CCF-programma stuurt monsters, gegevens of mensen via dit laboratorium en uw steun maakt dat mogelijk.

Genetica is een onderdeel van CCF's holistische strategie voor natuurbehoud. Vanuit ons laboratorium zie ik hoe alle onderdelen met elkaar verbonden zijn. Jachtluipaarden zijn ongrijpbaar en kunnen niet zomaar geteld worden zoals je bijvoorbeeld kuddes antilopen of olifanten kunt tellen. Maar aan de hand van één enkel uitwerpselmonster kan ons laboratorium het individuele dier identificeren, het geslacht bepalen, het dieet in kaart brengen, de gezondheid beoordelen en de verwantschap met andere populaties vaststellen. Dit alles zonder het dier te vangen of te verstoren. Onze speurhonden vinden uitwerpselen waar mensen zomaar aan voorbij zouden lopen. Ze leggen jaarlijks meer dan 100 kilometer aan transecten af ​​op CCF-grondgebied en breiden het onderzoek uit naar Namibië en Angola. Een gaststudent van de masteropleiding Wageningen Universiteit gebruikte onze speurhonden om 415 bomen te doorzoeken en 113 potentiële jachtluipaarduitwerpselmonsters te verzamelen voor genetische analyse.

Dit jaar organiseerden we een workshop over Nanopore-sequencing om de nieuwste generatie DNA-technologie in ons laboratorium te introduceren. Volgend jaar zullen we deze technologie, samen met real-time PCR, toepassen op virusonderzoek naar het feline coronavirus, dankzij een subsidie ​​die we onlangs hebben ontvangen. Mijn werk breidt zich ook uit naar ons One Health-programma, waaronder de rabiësvaccinatiecampagnes van CCF in het Greater Waterberg Landscape, waar we dit jaar tot nu toe meer dan 1,900 honden en 520 katten hebben gevaccineerd. Rabiës is een zoönotische ziekte die mensen, huisdieren, vee en wilde dieren doodt, en we doen ons best om Namibië te helpen de doelstelling van nul menselijke sterfgevallen in 2030 te bereiken. Het vaccineren van dieren in de gemeenschap stopt de verspreiding bij de bron en beschermt de gezondheid van mens en dier, evenals de ecosystemen die ze delen. Een student diergeneeskunde van Cornell bracht acht weken bij ons door om resistentie tegen parasitaire geneesmiddelen te bestuderen op onze modelgeitenboerderij. Hij ontwikkelde bijgewerkte ontwormingsprotocollen die we met lokale boeren kunnen delen. Gezondere veestapels betekenen minder conflicten met roofdieren.

Boeren in de gemeenschappelijke landbouwgebieden van Namibië geloven dat jakhalzen verantwoordelijk zijn voor het grootste deel van hun veeverlies. Beleids- en beheersbeslissingen worden op basis van die overtuigingen genomen. Nieuw onderzoek, waaraan we samen met ons ecologieteam hebben gewerkt en dat onlangs in Wildlife Research is gepubliceerd, heeft aangetoond dat jakhalzen in gemeenschappelijke landbouwgebieden de voorkeur geven aan wilde prooien boven kleinvee. Dat is belangrijk, omdat het de discussie verschuift van het doden van roofdieren naar beter veebeheer en het vergroten van de populaties wilde prooien. De gegevens bieden boeren en overheden concrete aanknopingspunten om actie te ondernemen.

In Somaliland worden dezelfde methoden nu ook toegepast op plekken waar cheeta's nog nooit systematisch geteld zijn. Onze veldteams zetten cameravallen in en nemen genetische monsters af in de regio Awdal. Uitwerpselen worden naar ons laboratorium gestuurd voor analyse. Tot nu toe zijn alle monsters aan andere diersoorten toegewezen, wat de noodzaak van meer financiering onderstreept, vooral omdat we geen speurhonden hebben die gespecialiseerd zijn in het opsporen van uitwerpselen. We zouden ze graag naar Somaliland brengen! Het opvangcentrum van CCF daar zorgt voor meer dan 125 in beslag genomen cheeta's die niet in het wild kunnen worden uitgezet. Deze dieren zijn niet zomaar gered. Elk genetisch monster dat we van een in beslag genomen welp nemen, helpt ons te achterhalen waar het dier vandaan komt, de smokkelroutes in kaart te brengen en de genetische structuur te begrijpen van wilde populaties die we op geen enkele andere manier kunnen bereiken. Zodra we monsters van wilde cheeta's vinden, kunnen we hun oorsprong in kaart brengen.


De mensen achter de cijfers

De hierboven beschreven populatieschatting is niet gebaseerd op één enkel onderzoek. Het is samengesteld uit het gezamenlijke werk van onderzoekers binnen de verschillende programma's van CCF, en enkele van de belangrijkste bijdragen zijn afkomstig van wetenschappers die hier in ons laboratorium hun carrière zijn begonnen.

Hafeni Hamalwa begon als stagiair in ons genetisch laboratorium. Tegenwoordig is hij laboratoriummanager bij CCF en helpt hij bij het genereren van de genetische data die ten grondslag liggen aan ons onderzoek naar de bescherming van de cheetah. Hij is co-auteur van onze studie uit 2023 in Conservation Science and Practice, die genetisch bewijs leverde voor de herclassificatie van de Noordoost-Afrikaanse cheetah als bedreigde soort. Tijdens zijn masteronderzoek aan de Universiteit van Namibië, later uitgebreid met steun van de Rufford Foundation, werkte Hafeni met mitochondriaal en nucleair DNA om de genetica van Keniaanse cheetahs te onderzoeken. De bevindingen wezen op Noordoost-Afrikaanse voorouders in die populatie. Tegenwoordig zorgt hij ervoor dat het laboratorium soepel functioneert ter ondersteuning van ons veldonderzoek naar conflicten tussen mens en dier. Zijn carrièrepad van stagiair tot laboratoriummanager laat zien hoe belangrijk het is om te investeren in stageplaatsen en geavanceerde wetenschappelijke capaciteitsopbouw om het langetermijnonderzoek van CCF te bevorderen. Dit was alleen mogelijk dankzij de financiering van het laboratorium, de opleidingen en het onderzoek door donateurs.


Niet iedereen die in ons laboratorium terechtkomt, bewandelt een recht pad. Een van onze recente stagiaires, Theoline Mabelane , is een derdejaarsstudent aan de Universiteit van Namibië die voorheen in de bouw werkte als bouwkostenadviseur. In ons laboratorium leerde ze DNA te extraheren uit uitwerpselen, PCR uit te voeren, fragmentanalyses voor te bereiden en resultaten van de genetische analysator af te lezen. Ze trainde met de speurhonden die getraind zijn om uitwerpselen op te sporen en nam deel aan een tiendaagse vaccinatiecampagne tegen hondsdolheid in de bush. Ze ging van het berekenen van hoeveelheden staal en cement naar het meten van microliters DNA. Zoals ze zelf zegt: de instrumenten zijn anders, maar het principe is hetzelfde: precisie, geduld en oog voor detail.


Uw steun maakt deze mogelijkheden mogelijk. Elke student die ons laboratorium bezoekt en vervolgens dit werk gaat doen, draagt ​​bij aan de toekomst die we voor cheeta's bouwen.

Ik zie dagelijks op vele manieren hoe uw steun van belang is voor mijn werk en voor het werk dat in het hele leefgebied van deze diersoort wordt verricht. Er zijn minder dan 7,000 cheeta's over, en u helpt ons te begrijpen waarom, waar en wat we eraan kunnen doen.

Delen met vrienden